Niniejszy artykuł jest bardzo krótkim streszczeniem zagadnieṇ omawianych w najważniejszych dziełach z ajurwedy: Kompendium Czaraki oraz Kompendium Suśruty.
I. Kompendium Czaraki - Cāraka-saṁhitā
W I w n.e. zaistniała potrzeba zredagowania i poszerzenia Kompendium Atreji (Ātreya-saṃhitā), w tamtych czasach najbardziej miarodajnej staroindyjskiej księgi medycznej. Dokonał tego w nieznany bliżej Czaraka. W owych czasach 'czaraka' było ogólnym określeniem każdego wędrownego lekarza. Atreja sanhitę zaczęto nazywać Czaraka-sanhitą - Księgą Czaraki albo Kompendium Czaraki. Istnieją pewne przesłanki, które mówią, że Czaraka, autor zaktualizowanej księgi, służył kuszańskiemu władcy Kaniszce, który podbił Indie na początku II w n.e. i rozciągnął swe panowanie od Buchary (obecny Uzbekistan) po Bihar (Indie Wschodnie). Niektórzy uważają, że Czaraka to nie kto inny jak sam Patańdźali, największy autorytet systemu jogi. Pisząc dzieło z medycyny, jogi i podstawowy komentarz do sanskryckiej gramatyki (tzw. Wielki komentarz), Patańdźali miał oczyścić ciało, umysł i mowę i w ten sposób osiągnąć doskonałość.
Czaraka po dziś dzień jest jednym z trzech głównych autorytetów ajurwedy. Jego dzieło składa się ze 120 rozdziałów ujętych w ośmiu działach. Działy te przedstawiają się następująco:
I.1 Sūtra-sthāna czyli 'dział osnowy'.
Sūtra oznacza osnowę, nić, również sznur mierniczy, którym odmierza się budowany gmach wiedzy i doświadczenia, a także oznacza początek, coś, co wymaga dalszego rozwinięcia. Dział ten można traktować jak ogólny rys 'nauki o życiu', czyli ajurwedy. Na początku mówi o tym, skąd pochodzą jej źródła.
Podaje się tu kodeks medyczny, ogólne zasady diagnozowania i leczenia, podstawowe definicje terminów medycznych, zioła, podstawy dietetyki, zasady życia zgodnie z rytmem przyrody, higienę codzienną i niecodzienną, zabiegi oczyszczające, gimnastykę i ćwiczenia zdrowotne, sen, elementy jogi, klasyfikację chorób ze względu na trzy dosze (doṣa, humory). Ogólnie jest tu wszystkiego po trochu, mamy liczne wymieniania, klasyfikacje i definicje.
I.2 Nidāna-sthāna, czyli 'dział diagnostyki'.
Opisuje, jak rozpoznawać symptomy, określać przyczyny choroby po charakterystycznych symptomach. Podaje następujące typy chorób: gorączkę, żylaki, opuchlizny trzewne, choroby układu moczowego, choroby skóry (wraz z trądem), choroby związane z wycieńczeniem / zanikaniem tkanek ciała, choroby psychiczne, choroby świadomości (epilepsja) i inne.
I.3 Vimāna-sthāna, czyli 'dział różnych koncepcji'.
Opisuje systematykę chorób, źródła wiedzy o chorobach, teorię poznania, zagadnienia przyczyny i skutku, logikę, metodę dysputy podczas konsylium lekarskiego, szerszą filozofię na której zasadza się ajurweda. Najważniejsze systemy filozoficzne, które tu zostały opisane to njaja (nyāya), waiśeszika (vaiśeṣikā) i sankhja (sāṃkhya). Z sankhji, również źródle koncepcji jogi, wywodzi się koncepcja psychiki i natury, składających się z trzech 'jakości' (zwanych gunami, guṇa) - lekkości i światła (sattva), ruchu i cierpienia (rajas), nieczułości i ciemności (tamas). Słowo guṇa ma pozytywny wydźwięk – znaczy 'zaleta, cnota'. Ich 'odwróceniem', czyli fizycznym odpowiednikiem, są trzy humory, zwane doszami dosł. 'skazami, wadami'. Są to:
a) wiatr (vāta), odpowiedzialny za układ nerwowy, którego zaburzenie przejawia się jako ból (nerwoból), porażenie itp. Symptomami zakłócenia wiatru jest wycieńczenie i suchość ciała,
b) żółć (pitta), odpowiadająca za wszelką przemianę i wydzielanie ciepła, której zaburzenie przejawia się jako podwyższenie lub obniżenie temperatury ciała, zaburzenia przemiany materii, stany zapalne itd.
c) flegma (kapha / śleṣma), odpowiadająca za budowę ciała i magazynowanie, której zaburzenie przejawia się jako gromadzenie zbędnych produktów przemiany materii, śluzu (w przewodzie pokarmowym i oddechowym), złogów, odpowiada za otyłość itd.
Mówi się tutaj, że nadmiar lub niedobór którejś z nich jest chorobą. Mogą też nakładać się na ten sam narząd w różnych proporcjach, tworząc kombinacje (CaS 3.6.11) - w ten sposób choroby mają złożoną naturę. Istotne jest to, że Czaraka sprzeciwia się poglądowi, że również w zdrowy człowiek może mieć nadmiar lub niedobór którejś z dosz, gdyż w takim przypadku mielibyśmy do czynienia z chorobą. Bowiem definicją zdrowia jest równowaga trzech dosz. Jest to o tyle istotne, że obecnie trzema doszami w ajurwedzie określa się konstytucję psychofizyczną, podobnie jak w medycynie starogreckiej, a to według Czaraki jest błędne (zob. CaS 3.6.13-18). Określanie konstytucji dotyczy tylko pacjentów w celu identyfikacji choroby, czy też skłonności danej osoby do danej choroby zwiastującej, że choroba jest obecna, tyle że w stadium początkowym. Ajurweda nie zajmuje się leczeniem osób zdrowych, choć posiada narzedzia i wiedzę, jak człowiek zdrowy powinien dbać o swoje zdrowie.
Innym systemem filozoficznym opisanym tutaj jest waiśeszka (vaiśeṣikā), który kategoryzuje rzeczywistość podobnie jak to czynił to w Grecji Arystoteles. Jest to o tyle istotne, że daje narzędzia do trafnej oceny symptomów choroby i dojścia do prawidłowego wniosku. I tak, np. lekarz musi umieć oceniać:
a) stopnie ogólności / powszechności (samānya)
b) stopień indywidualności, szczególności danego przypadku (viśeṣa)
c) właściwości / specyfikę (guṇa), pacjenta, choroby i środka leczniczego (zioła, zabiegu). Lekarz powinien rozróżnić, czy są to właściwości ogólne (sāmānya) i czy mają także zastosowanie w szczególnym, konkretnym przypadku (viśeṣa).
d) materię (dravya), czyli to, co posiada konkretną oraz ogólną cechę / właściwość. Materią jest tutaj choroba, zaburzenie, lekarstwo itd., które zawsze mają jakieś cechy (są nośnikami cech)
e) współwystępowanie (samavaya), czyli różne związki i zależności danej substancji medycznej z jej właściwościami, a także jak się one mają do konkretnego pacjenta.
W rozdziale tym opisuje się wiele narzędzi logicznych, metodologicznych itd. którymi należy posługiwać się w praktyce od chwili pierwszego spotkania z pacjentem. Podkreśla się tu bardzo wagę właściwego rozumowania, czyli wyciągania poprawnych wniosków z danych zmysłowych, i dostrzegania symptomów. To właśnie tutaj znajdujemy najwcześniejszy wykład szeroko pojęctej 'logiki' indyjskiej, która rozwinęła się w szkole njaji, będącej w podstawą metodologiczną wszystkich nauk starożytnych Indii.
I.4 Śarīra-sthāna, czyli 'dział o ciele'
Opisuje strukturę psychofizyczną człowieka na podstawie filozofii sankhji, jego funkcjonowanie i metafizyczne przyczyny chorób i nieszczęść. Tymi przyczynami są: niewłaściwe używanie inteligencji, niestabilność życiowa, zagłuszanie pamięci, czas, skutki czynów i nieodpowiedni kontakt z przedmiotami zmysłów (4.1.90); Dalej opisane jest funkcjonowanie człowieka, także w społeczeństwie, np. zdrowie w małżeństwie, szczegółowa fizjologia poczęcia i różnych nieprawidłowości z tym związanych, psychospołeczne przyczyny chorób (4.2.39-47) itd. Przyczynami są błędne osądów, następnie kontakt zmysłów i umysłu z niewłaściwym przedmiotami, a także okresy przełomowe w życiu. O zdrowiu i chorobie decydują jednak przede wszystkim los i własna wola. W tym rozdziale znajdzie się też opis typologii ludzi (wg trzech gun i archetypów z mitologii), a także sześciu składników (tkanek, dhātu) i ich roli. Ostatnią bardzo obszerną część stanowi opis anatomiczny ludzkiego ciała.
I.5 Indriya-sthāna, czyli 'dział o wyczuciu'
Opisuje, co lekarz powinien badać i w jaki sposób, i na jakie oznaki zwrócić szczególną uwagę, w celu właściwej oceny możliwości terapeutycznych. Mówi się tu także o prognozie medycznej, o oznakach zbliżającej się śmierci. W CaSa 5.5.27-46 opisuje się klasyfikację snów, na podstawie których można prognozować przebieg choroby. Na końcu znajduje się ostrzeżenie: nigdy nie wolno zdradzić swojego złego przeczucia przed pacjentem, jeśli on sam tego nie będzie chciał lub jeśli miałoby to mu jakkolwiek zaszkodzić (np. załamać psychicznie).
I.6 Cikitsā-sthāna, czyli 'dział terapeutyczny'
Opisuje choroby, ich genezę i wskazówki leczenia. Na początku kategoryzuje i opisuje specyfiki wzmacniające - rasajanę (rasāyana) i afrodyzjaki (vājīkaraṇa), a także wskazania i przeciwwskazania do ich stosowania. Cała reszta działu poświęcona jest opisom chorób, w tym zatruć toksynami i chorób psychicznych. Uwzględnia ich etiologię i podaje przykładowe leczenie.
I.7 Kalpa-sthāna 'dział receptur'
Zawiera opis materii medica ajurwedy i różnych przepisów terapeutycznych. Polegają one na stosowaniu ziół, przeprowadzanie zabiegów oczyszczających itd. Termin 'kalpa' - ułożenie / stworzenie sugeruje związek z zabiegiem tzw. kajakalpy (kāya-kalpa), czyli całkowitym odmłodzeniem organizmu stosowanym przez siwaitów, polegającym na pewnym obrzędzie, praktyce jogicznej i użyciem ziół; o kajakalpie mówią teksty tzw. siddha, południowo-indyjskiego, systemu mistyczno-leczniczego.
I.8 Siddhānta-sthāna 'konkluzja doktryny'
Mówi o zastosowaniu receptur przy konkretnych schorzeniach / sytuacjach, opis i zastosowanie zabiegów oczyszczających (tzw. pañca-karma), rekonwalescencji, postępowaniu po zabiegach, przeciwwskazaniach, leczeniu błędów terapeutycznych i o innych zagadnieniach medycznych i higienicznych.
II. "Kompendium Suśruty" - Suśruta-saṁhitā
Nieco odmienny charakter ma równie starożytny tekst medyczny "Kompendium Suśruty", czyli Suśruta-saṃhitā. Zgodnie z tym, co czytamy na początku tej księgi, autor pochodził z Waranasi z rodu Bharadwadżów, gdzie posiadł wiedzę z chirurgii od legendarnego króla Diwodasy – 'sługi bogów'. Suśruta był jednym z wielu uczniów Diwodasy, spośród których ważnych jest około sześciu. Imię 'Suśruta' w kontekście medycyny wspomina już epopeja Mahabharata, a także komentarze do gramatyki Patańdżalego, leksykony gramatyczne tzw. Gaṇa-pāṭha (IV w p.n.e.) i inne teksty. Natomiast Diwodasa jest już wspomniany w Rygwedzie (XV w. p.n.e.). Odległa starożytność medycyny indyjskiej nie budzi wątpliwości.
Suśrutę wymienia się w jednym szeregu obok tak wielkich twórców ajurwedy jak sam Punarwasu Atreja. Jego dzieło, w odróżnieniu od Czaraka-sanhity, koncentruje się na chirurgii. Omawia w nim jednak więcej. Struktura tekstu wyznacza osiem działów ajurwedy:
II.1 Chirurgia (śalya),
II.2 Otolaryngologia (śālākya) - dział dotyczący chorób od gardła do głowy, obejmujący także drobne zabiegi chirurgiczne,
II.3 medycyna wewnętrzna (kāya-cikitsā), dotycząca chorób wewnętrznych i skóry,
II.4 psychologia i psychiatria (bhūta-vidjā),
II.5 ginekologia i pediatria (kaumāra-bhṛtya),
II.6 toksykologia (agada-tantra),
II.7 wiedza o sposobach / eliksirach na długie życie (rasāyana),
II.8 sztuka zwiększania potencji poprzez stosowanie afrodyzjaków (vājikaraṇa).
Jak widać z samych tytułów rozdziałów, starożytna medycyna indyjska była rozległą nauką, bezpośrednim prekursorem współczesnych nauk medycznych. "Kompendium Czaraki", "Kompendium Suśruty" oraz trzeci (nieomówiony tu) traktat pt. „Serce ośmiu działów [ajurwedy]” (Aṣṭâṅga-hṛdaya), stanowią jej kanon. W ciągu wieków napisano jeszcze tysiące innych traktatów, z czego kilkaset dochowało się do naszych czasów. Wiele innych traktatów należy do różnych innych szkół ajurwedy, gdyż szkół również w Indiach było bardzo wiele, nie wszystkie trzymały się głównego nurtu.
Bibliografia:
Meulenbeld, G.Jan: A History of Indian Medical Literature, Vol. I-V, Egbert Forsten, Groningen 2000